بوروکراسی مالی و بودجهنویسی سنتی، چالشها و راهکارهای بهبود سیستم مالی دولت
مدیریت منابع مالی عمومی یکی از ارکان اساسی توسعه پایدار و بهبود کیفیت زندگی شهروندان است. با این حال، در ایران، همچنان در بسیاری از بخشها از روشهای بودجهنویسی سنتی و بوروکراتیک استفاده میشود که نهتنها کارآیی لازم را ندارد، بلکه منجر به هدررفت منابع و افزایش بوروکراسی پیچیدهای میشود که دستیابی به اهداف دولت را دشوار میکند.
در سیستمهای سنتی، بودجه بهطور پراکنده و بدون توجه به ظرفیتها و تخصص دستگاهها بین ارگانهای مختلف دولتی توزیع میشود. این مسئله موجب میشود که بسیاری از دستگاهها که توانایی اجرای پروژهها را ندارند، درگیر فرآیندهای اداری پیچیده و زمانبر شوند، در حالی که منابع مالی به درستی مصرف نمیشود. برای مثال، در صورتی که دولت تصمیم به اجرای یک برنامه اطلاعرسانی عمومی بگیرد، به جای تخصیص منابع به سازمانهای تخصصی که ظرفیت لازم را دارند، اعتبارها بین هزاران دستگاه دولتی توزیع میشود که بسیاری از آنها هیچ تخصصی در این زمینه ندارند. نتیجه این توزیع بیرویه، اتلاف منابع و زمان است و در نهایت بهجای تحقق اهداف، تنها پیچیدگیهای اداری و گزارشدهیهای غیرضروری را به دنبال دارد.
بودجهریزی عملکردی: راهحلی برای مشکلات
برای رفع این مشکلات، استفاده از سیستمهای نوین مانند بودجهریزی عملکردی میتواند کارآیی و اثربخشی تخصیص منابع را بهطور چشمگیری افزایش دهد. در این رویکرد، تخصیص منابع مالی نه بر اساس مقدار اعتبار مورد نیاز، بلکه بر اساس نیازهای واقعی و عملکرد دستگاهها صورت میگیرد. به عنوان مثال، در یک سیستم سنتی، توزیع خودروهای جدید به دستگاههای اجرایی ممکن است بدون توجه به نیازهای واقعی هر دستگاه انجام شود. در مقابل، در بودجهریزی عملکردی، نوع و تعداد خودروها بر اساس نیاز واقعی و عملکرد دستگاهها تعیین میشود. این رویکرد نه تنها از هدررفت منابع جلوگیری میکند، بلکه باعث بهبود عملکرد دستگاهها نیز میشود.
پراکندگی منابع و بوروکراسی: مشکلات عمده
در سیستمهای سنتی، بهجای تمرکز بر دستگاههای متخصص و توانمند، منابع بهطور پراکنده میان دستگاههای مختلف توزیع میشود. این پراکندگی موجب میشود که بسیاری از دستگاهها که هیچ تخصصی در حوزههای خاص ندارند، درگیر فرآیندهای پیچیده شوند و منابع بهدرستی مصرف نشوند. در حالی که در روشهای نوین، مانند بودجهریزی عملکردی، تخصیص منابع به دستگاههایی که ظرفیت و تخصص لازم برای انجام پروژهها را دارند، بهطور مستقیم موجب افزایش اثربخشی و کاهش بوروکراسی میشود.
علل و مشکلات موجود در سیستم بودجهریزی ایران
وجود یک سیستم غیرجامع و پراکنده در تدوین بودجه، یکی از دلایل اصلی مشکلات فعلی در ایران است. در بسیاری از موارد، تصمیمات بودجهریزی بهدلیل عدم توجه به نیازهای واقعی دستگاهها یا با تأثیر سیاستها و دیدگاههای کوتاهمدت اتخاذ میشود. این روند نهتنها به هدررفت منابع منجر میشود، بلکه اجرای پروژهها را به شدت پیچیده و زمانبر میکند.
مسیر تغییر و اصلاح سیستم بودجهریزی
برای اصلاح این وضعیت، نیاز به تغییرات جدی در نحوه تخصیص منابع وجود دارد. به جای توزیع پراکنده منابع، دولت باید اعتبارات را به سازمانهای تخصصی که ظرفیت و توانایی لازم برای اجرای پروژهها را دارند، تخصیص دهد. این رویکرد، علاوه بر کاهش بوروکراسی، موجب مدیریت بهینه منابع و اثربخشی بیشتر در تحقق اهداف خواهد شد.
پیشنهادات برای اصلاح سیستم بودجهریزی در ایران
- تدوین نظام جامع و یکپارچه بودجهریزی: تدوین نظامی که تمام مراحل از برنامهریزی تا نظارت و اجرا را شامل شود و بر اساس اصول علمی و بینالمللی تنظیم گردد.
- تقویت برنامهریزی راهبردی: ایجاد برنامهریزی دقیق و هدفمند در سطوح مختلف برای تخصیص منابع به بخشهایی که بیشترین نیاز و ظرفیت را دارند.
- استفاده از روشهای نوین بودجهریزی: بهکارگیری بودجهریزی مبتنی بر عملکرد، بودجهریزی برنامهای و بودجهریزی مبتنی بر صفر بهمنظور افزایش کارایی.
- تمرکز بر نتایج و اثربخشی: تغییر تمرکز از صرف هزینه به ارزیابی و اندازهگیری نتایج و اثربخشی برنامهها و پروژهها.
- سادهسازی فرآیند بودجهریزی: کاهش پیچیدگیهای اداری و نظارتی و ایجاد فرآیندهای کارآمد برای تخصیص منابع.
- افزایش شفافیت و پاسخگویی: افزایش شفافیت در فرآیندهای بودجهریزی و ایجاد سازوکارهای نظارتی مؤثر.
چالشها و راهکارهای مقابله با آنها
مقاومت در برابر تغییر، کمبود زیرساختهای اطلاعاتی و پیچیدگی قوانین و مقررات از جمله موانع موجود در اصلاح سیستم بودجهریزی هستند. برای مقابله با این چالشها، باید اقدامات فرهنگی و آموزشی برای مدیران و کارکنان در نظر گرفته شود. همچنین، توسعه زیرساختهای اطلاعاتی و بازنگری در قوانین بودجهریزی میتواند به تسهیل این فرآیند کمک کند.
